Dlaczego kocie oczy świecą? Tapetum Lucidum i sekret nocnego widzenia

Tapetum Lucidum: Biologiczne lustro za siatkówką

Termin Tapetum Lucidum pochodzi z łaciny i w dosłownym tłumaczeniu oznacza "świetlisty dywan" lub "jasną makatę". Jest to dodatkowa warstwa tkanki, umiejscowiona tuż za siatkówką oka (czyli za ekranem, na którym powstaje obraz). Ludzie jej nie posiadają – to dlatego na zdjęciach z fleszem nasze oczy wychodzą czerwone (światło odbija się bezpośrednio od ukrwionego dna oka). U kota ta warstwa działa jak lustro wsteczne.

Z biologicznego punktu widzenia, tapetum u kotów składa się z rzędów komórek wypełnionych kryształkami ryboflawiny (witaminy B2) lub cynku. To właśnie te kryształy odpowiadają za metaliczny, opalizujący blask, który widzimy. Co ciekawe, struktura ta nie jest unikalna tylko dla kotów – posiadają ją psy, konie, krowy, a nawet rekiny, ale to u kotowatych jest ona najbardziej wydajna.

Jak to działa? Zasada podwójnej ekspozycji

Wyobraź sobie, że wchodzisz do ciemnego pokoju, w którym świeci tylko jedna słaba świeczka. Twoje oko (ludzkie) wyłapuje fotony światła, które wpadają przez źrenicę i uderzają w siatkówkę. Część fotonów trafia w receptory światłoczułe (pręciki), ale spora część przelatuje "pomiędzy" nimi i ginie w tkankach głębszych. Obraz jest ciemny i niewyraźny.

U kota proces ten jest zoptymalizowany:

1. Światło wpada do oka.
2. Przechodzi przez siatkówkę, pobudzając pręciki (pierwsza szansa na zobaczenie obrazu).
3. Fotony, które "chybiły" i nie trafiły w receptor, uderzają w tapetum lucidum znajdujące się z tyłu.
4. Błona ta działa jak retroreflektor – odbija światło z powrotem w kierunku siatkówki.
5. Fotony mają drugą szansę na trafienie w receptory światłoczułe.

Dzięki temu recyklingowi światła, koci mózg otrzymuje sygnał wzmocniony o około 44% w porównaniu do oka ludzkiego. To, co my widzimy jako "świecenie oczu", to w rzeczywistości resztki światła, które odbiły się od błony i wyleciały z oka na zewnątrz, w kierunku obserwatora.

Dlaczego jedno oko świeci na zielono, a drugie na czerwono?

Standardowym kolorem "odblasku" u dorosłych kotów jest jaskrawa, żółto-zielona barwa. Jednak nie jest to regułą. Kolor świecenia (tzw. eyeshine) jest ściśle powiązany z kolorem tęczówki oraz ogólną pigmentacją kota.

Pionowa źrenica: Przesłona doskonała

Kocia noktowizja jest tak czuła, że w pełnym słońcu mogłaby doprowadzić do oślepienia zwierzęcia. Dlatego ewolucja wyposażyła koty w najbardziej zaawansowaną przesłonę w świecie zwierząt – pionową źrenicę.

Ludzka, okrągła źrenica działa wolno i ma ograniczone możliwości kurczenia się. Kocia źrenica to pionowa szczelina, kontrolowana przez dwa zestawy mięśni przypominające zamykające się drzwi windy. Dzięki temu kot potrafi zmienić powierzchnię źrenicy aż 135-krotnie (u człowieka to zmiana zaledwie 15-krotna). W pełnym słońcu źrenica jest cieniutką kreską, chroniącą wrażliwe dno oka. W nocy otwiera się tak szeroko, że tęczówka staje się niemal niewidoczna, wpuszczając każdą dostępną cząstkę światła.

Widzenie nocne vs dzienne: Czego kot nie widzi?

W naturze "coś za coś". Doskonałe widzenie w nocy zostało okupione gorszym widzeniem w dzień i słabszym rozróżnianiem kolorów. Siatkówka oka zbudowana jest z dwóch rodzajów receptorów:

• Czopki: Odpowiadają za kolory i ostrość detali (działają w dobrym świetle).
• Pręciki: Odpowiadają za widzenie kształtów, ruchu i widzenie w mroku (działają w słabym świetle).

Oko ludzkie ma dużo czopków – widzimy świat w HD i w milionach kolorów. Oko kota jest zdominowane przez pręciki (mają ich 6-8 razy więcej niż ludzie). Dzięki temu kot jest mistrzem w wykrywaniu ruchu w półmroku. Mysz może być szara na szarym tle, ale jeśli drgnie choćby o milimetr, kocie pręciki to zarejestrują.

Czy kot widzi w absolutnych ciemnościach? Obalamy mit

To najczęstsze nieporozumienie. Odpowiedź brzmi: NIE. W całkowitej ciemności (np. w zamkniętym pokoju bez okien, piwnicy) kot jest tak samo ślepy jak człowiek. Tapetum lucidum to wzmacniacz światła, a nie jego generator.

Kot potrzebuje około 1/6 ilości światła, jakiej potrzebuje człowiek, by widzieć wyraźnie. Wystarczy blask gwiazd, poświata księżyca wpadająca przez okno czy dioda stand-by telewizora, by kot poruszał się z gracją ninjy. Ale w absolutnym braku fotonów, kot polega na swoich wibrysach (wąsach) i słuchu.

Kiedy brak odblasku oznacza chorobę?

Świecenie oczu może być, paradoksalnie, narzędziem diagnostycznym dla opiekuna. Jeśli robisz kotu zdjęcie z fleszem (czego nie zalecamy robić zbyt często i z bliska!) lub świecisz latarką, zwróć uwagę na symetrię.

Brak odblasku w jednym oku

Może świadczyć o zaćmie, uszkodzeniu rogówki, wylewie krwi do oka lub odklejeniu siatkówki. Przeszkoda fizyczna blokuje światło, więc nie dociera ono do tapetum.

Różny kolor odblasku (gdy oczy są tego samego koloru)

Jeśli oba oczy kota są zielone, a jedno świeci na zielono, a drugie nagle na czerwono lub wcale, może to sugerować stan zapalny lub zmiany nowotworowe wewnątrz gałki ocznej.

Anizokoria (Nierówne źrenice)

Jeśli jedna źrenica jest wielka i świeci mocno, a druga jest wąska – to stan alarmowy (często objaw neurologiczny), wymagający natychmiastowej wizyty u weterynarza.