Lustrzany test: Czy pies ma samoświadomość? Prawda o psim EGO

Wielka Porażka: Dlaczego pies oblewa test lustra?

W 1970 roku psycholog Gordon Gallup Jr. opracował test, który stał się złotym standardem w badaniach nad świadomością. Zasada była prosta: usypiano zwierzę, malowano mu na czole bezzapachową czerwoną kropkę, a po przebudzeniu pokazywano mu lustro. Jeśli zwierzę sięgało łapą do własnego czoła, by zetrzeć plamę – bingo! Oznaczało to, że rozumie: "To odbicie to JA, a ta kropka nie jest częścią mojego ciała".

Test zdały śpiewająco:

• Ludzkie dzieci (od ok. 18 miesiąca życia),
• Szympansy i orangutany,
• Delfiny butlonose,
• Sroki (jako jedyne ptaki).

A psy? Psy zazwyczaj traktują odbicie jako innego psa (szczekają, zapraszają do zabawy) albo – co częstsze u dorosłych osobników – całkowicie je ignorują. Przez lata wyciągano z tego wniosek: pies nie ma samoświadomości. Nie rozumie koncepcji "JA".

To założenie miało jednak fundamentalną wadę. Jest skrajnie antropocentryczne. My, ludzie, jesteśmy wzrokowcami. Nasz mózg poświęca ogromne zasoby na przetwarzanie obrazu. Pies? Pies "widzi" nosa. Oczekiwanie, że pies rozpozna się w lustrze, jest jak oczekiwanie, że człowiek rozpozna się po... zapachu własnego łokcia.

Cogito Ergo... Sniff? Test Żółtego Śniegu

Rehabilitacja psiego "EGO" nadeszła ze strony prof. Marca Bekoffa i dr Alexandry Horowitz. Postanowili oni przenieść test lustra na grunt, na którym psy są mistrzami – do świata zapachów.

Eksperyment Bekoffa

Marc Bekoff przez pięć zim obserwował swojego psa, Jethro. Zbierał "próbki" śniegu nasączone moczem Jethro oraz moczem innych psów, a następnie przesuwał je w nowe miejsca. Zauważył fascynującą prawidłowość: Jethro poświęcał mnóstwo czasu na wąchanie moczu innych psów, ale własny "podpis zapachowy" wąchał bardzo krótko i niemal zawsze go przesikiwał (nadpisywał).

Badanie Horowitz (2017)

Alexandra Horowitz sformalizowała ten eksperyment w warunkach laboratoryjnych. Psom prezentowano pojemniki z:

1. Ich własnym moczem.
2. Moczem innego psa.
3. Ich własnym moczem z domieszką "obcego" zapachu (modyfikator).

Wyniki były przełomowe. Psy poświęcały najwięcej czasu na badanie trzeciego pojemnika – zmienionego obrazu samych siebie. To behawioralny odpowiednik patrzenia w lustro i mówienia: "Hej, co to za plama na moim czole?". Pies rozpoznawał swój zapach, zauważał anomalię i badał ją.

Gdzie kończy się pies? Test z matą i zabawką

Samoświadomość to nie tylko "kim jestem", ale też "gdzie jestem w przestrzeni". Czy pies wie, że jego ogon i łapy to część jego ciała, która podlega prawom fizyki?

W 2021 roku naukowcy z Uniwersytetu Loránda Eötvösa w Budapeszcie (mekki badań nad psami) przeprowadzili genialny w swej prostocie eksperyment.
Pies miał za zadanie podać człowiekowi piłkę. Haczyk? Piłka była przymocowana sznurkiem do maty, na której pies stał. Aby podać piłkę, pies musiał zrozumieć, że to jego własne ciało blokuje matę i musi z niej zejść.

Wyniki? Psy masowo schodziły z maty, by umożliwić sobie wykonanie zadania. Nie robiły tego, gdy piłka nie była przytwierdzona. To dowodzi tzw. świadomości ciała (body awareness). Pies rozumie: "Moje ciało jest obiektem w przestrzeni, który ma masę i wpływ na inne obiekty". To poziom abstrakcji, którego nie spodziewaliśmy się u czworonogów.

Czy pies wie, że Ty wiesz? Kłamstwo taktyczne

Kolejnym poziomem "EGO" jest Teoria Umysłu – zdolność przypisywania stanów wiedzy innym istotom. Innymi słowy: "Czy ja wiem, że Ty nie widzisz tego, co ja widzę?".

W jednym z eksperymentów psy miały wskazać człowiekowi pudełko z jedzeniem.
W scenariuszu A, człowiek był "współpracujący" (dawał psu jedzenie, gdy ten je wskazał).
W scenariuszu B, człowiek był "konkurencyjny" (zjadał jedzenie na oczach psa).

Psy błyskawicznie uczyły się okłamywać konkurenta. Prowadziły go do pustego pudełka, a gdy ten tam zaglądał, pies biegł do pudełka pełnego. To szokujący dowód na to, że psy potrafią manipulować informacją, rozumiejąc perspektywę innej istoty. To wyrafinowana forma świadomości społecznej.

Tabela: Jak "widzimy" siebie my, a jak psy?

Różnice w postrzeganiu "JA" między gatunkami są fascynujące. Poniższa tabela zestawia ludzki i psi sposób na autoidentyfikację.

Pułapka "Winnego Spojrzenia"

Mówiąc o psiej świadomości, musimy uważać, by nie wpaść w pułapkę nadinterpretacji. Klasycznym przykładem jest słynne "guilty look" – wzrok winowajcy, gdy wracasz do domu i widzisz pogryzione buty.

Właściciele są pewni: "On wie, że źle zrobił! Wstydzi się!".
Nauka mówi: Nie.

Dr Alexandra Horowitz udowodniła, że "winne spojrzenie" (kulenie uszu, odwracanie wzroku) pojawia się u psa w reakcji na mowę ciała właściciela, a nie na fakt zrobienia czegoś złego. Psy, które nie zjadły zakazanego ciastka, ale zostały skrzyczane przez właściciela (który myślał, że zjadły), robiły taką samą "winną" minę. To nie wstyd (refleksja nad przeszłością), to sygnał uspokajający (reakcja na teraźniejszą złość człowieka).